Қазақстанда құмар ойындарына қатысудан ерікті түрде өзін-өзі шектеу тетігі қолданылады: азаматтар eGov mobile қосымшасы арқылы алты айдан он жылға дейінгі мерзімге өздеріне құмар ойындарына қатысуға тыйым сала алады. Берілген өтініштің күші жойылмайды, бұл қабылданған шешімнің маңыздылығы мен жауапкершілігін айқындайды.

Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, өзін-өзі шектеуді рәсімдеген азаматтар туралы мәліметтер құпия ақпарат болып табылады және оларға тек шектеулі мемлекеттік органдар мен мұндай тұлғаларды құмар ойындарына қатыстыруға жол бермеуге міндетті заңды ойын мекемелері ғана қол жеткізе алады. Сонымен қатар, бизнес пен мемлекеттік құрылымдар қаржылық, материалдық және өзге де жауапты лауазымдарға қызметкерлерді қабылдау кезінде бұл деректерді пайдалану мүмкіндігінен айырылған.

Мұндай модель жүйелі теңгерімсіздік қалыптастырады: құмар ойындары индустриясы бұл мәліметтерді міндетті түрде ескеруге тиіс болса, жұмыс берушілер кадрларды іріктеу кезінде оларды назарға ала алмайды. Ал өзін-өзі шектеу – бұл азаматтың өзі бақылауға ала алмайтын немесе бақылауы қиын тәуелділіктің бар екенін өз еркімен мойындауы. Мұндай фактіні қаржыға және материалдық құндылықтарға қол жеткізетін лауазымдарға тағайындау кезінде елемеу қызметтік теріс пайдаланулар мен құқық бұзушылықтардың туындау қаупін арттырады.

Бұл тәуекелдер тәжірибеде де расталып отыр. Мәселен, Семей қаласында штабтың топографиялық қызметінің бастығы қызметін атқарған капитан әскери бөлімнің мүлкін ысырап еткені үшін сотталған. Сот материалдарына сәйкес, ол букмекерлік кеңседегі ұтылыстарынан туындаған қарыздарын өтеу үшін әскери бөлімнің құралдарын ломбардқа өткізген. Келтірілген залалдың мөлшері 2 миллион теңгеден асқан.

Сонымен қатар, ойынға тәуелділік мәселесінің заңнамада тікелей құқықтық көрініс тапқанын ескеру қажет. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 27-бабына сәйкес, құмар ойындарына шамадан тыс әуестенуі салдарынан өз отбасын ауыр материалдық жағдайға душар еткен азаматтың әрекет қабілеттілігі сот тәртібімен шектелуі мүмкін. Мұндай тұлғаға қамқоршылық белгіленеді, ал оның табысына билік ету және маңызды мәмілелер жасау құқығы шектеледі.

Яғни, сөз іс жүзінде әрекет қабілеттілігі шектеулі деп танылуы мүмкін тұлғалар туралы болып отыр. Осындай адамдарды жауапты лауазымдарға тағайындау кезінде жұмыс беруші үшін мұндай тәуекелдерді алдын ала бағалау мүмкіндігі аса маңызды.

Ерекше назар аударуды қажет ететін тағы бір мәселе – қолданыстағы өзін-өзі шектеу тетігі тек заңды жерүсті ойын мекемелеріне ғана қолданылады. Ал бүгінде ойыншылардың едәуір бөлігі онлайн-платформаларды, соның ішінде заңсыз платформаларды пайдаланады және олар іс жүзінде мемлекеттік бақылаудан тыс қалып отыр.

Нәтижесінде, азамат өзін-өзі шектеуді рәсімдегеннің өзінде құмар ойындарын жалғастыруға, қарыздарын көбейтуге және тәуелділігін күшейтуге мүмкіндік алады. Демек, негізгі тәуекелдер толық жойылмайды, тек ішінара ғана бүркемеленеді.

Осы жағдайларда өзін-өзі шектеу туралы деректерге қол жеткізу тәсілдерін қайта қарау қажеттілігі туындайды. Атап айтқанда, материалдық жауапкершілігі жоғары лауазымдарға қабылдау кезінде жұмыс берушілерге мұндай ақпаратқа шектеулі қолжетімділік беру мәселесін қарастыру орынды. Осындай тетікті мемлекеттік секторда да енгізу мақсатқа сай болар еді.

Мұндай тәсіл тәуекел факторларын бизнес пен мемлекеттің мүддесі үшін ғана емес, азаматтың өзінің де мүддесі үшін ескеруге мүмкіндік береді. Бұл тәуелділіктің адамды құқыққа қайшы әрекеттерге итермелеу ықтималдығын төмендетіп, кейіннен оның әрекет қабілеттілігінің сот тәртібімен шектелуінің алдын алуға ықпал етеді.

Өзін-өзі шектеу туралы деректерді реттелген тәртіппен пайдалану тек орын алған жағдайларға әрекет ету құралы ғана емес, сонымен қатар алдын алу тетігіне айналуға тиіс. Бұл қаржылық құқық бұзушылықтардың алдын алуға, кадрлық сенімділікті арттыруға және экономикалық қауіпсіздікті нығайтуға мүмкіндік береді.